التّكامل الدّلاليّ بين القراءات القرآنيّة المتواتِرة وأثره في إعجاز القرآن الكريم: نماذج تطبيقيّة
DOI:
https://doi.org/10.52747/aqujssis.6.1.490الكلمات المفتاحية:
التكامل الدلالي، القراءات المتواترة، الإعجاز، توجيه القراءات، الدلالةالملخص
يهدف هذا البحث إلى بيان جوانب من العلاقة التكاملية بين دلالات القراءات القرآنية المتواترة، فهي دراسة تثري مباحث إعجاز القرآن الكريم وقراءاته، وتدلي بدلاء جديدة تسهم في إرساء دعائم لون طريف من هذه المباحث؛ والتي وردت مادتها منثورة في بطون كتب التفسير والبلاغة والتوجيه، وقد بذلت قصارى جهدي في استيعاب المادة العلمية، معتمدًا على المصادر الأصيلة في هذا الفن، وذلك بسياق أقوال أهل العلم في الكلمة القرآنية المختلف في قراءتها، ثم بيان التكامل الدلالي بينها من خلال مد جسور بين المعاني الناشئة عن تنوع تلك القراءات، والتفتيش عن الوشائج المتينة بين المعاني المتغايرة، وتأمل تلك المعاني وتحليلها والربط بينها بالأدوات المناسبة؛ لاستخلاص معان مبتكرة تضفي على المعاني الرئيسة اتساعًا وتجديدًا. هذا، وقد تضمنت الدراسة ستة نماذج مما يظهر فيها وجه التكامل الدلالي بوضوح، وقد أبرزت الدراسة البعد الدلالي العميق للقراءات القرآنية المتواترة، وبينت أنها ليست مجرد اختلافات لفظية، بل تنوع مقصود يسهم في تحقيق التكامل الدلالي، كما أكدت الدراسة على ضرورة توظيف التكامل الدلالي والاستعانة به في الرد على الشبهات المثارة حول اختلاف القراءات، من خلال توضيح الدور المحوري للقراءات في إثراء المعنى وتقويته، وأشارت الدراسة إلى أن ثمة مجالات رحبة لا تزال مفتوحة أمام الدارسين لخوض غمار البحث فيها، والنسج على منوال هذا البحث باستقصاء فرش حروف القراءات المتواترة بل والشاذة، والكشف عن أوجه التكامل فيها، وأوصت الدراسة بضرورة العمل على إخراج موسوعة متخصصة في بيان إعجاز القراءات القرآنية.
التنزيلات
المراجع
Abū Zuhra, Muḥammad. Zahra al-Tafāsīr. (d ṭ, al-Qāhira: Dār al-Fikr al-‘Arabī, d.t).
al-Alūsī, Maḥmūd. Rūḥ al-Ma‘ānī fī Tafsīr al-Qur’ān al-‘Aẓīm wa al-Sab‘ al-Mathānī. Taḥqīq: ‘Alī ‘Aṭiyya. (ṭ1, Bayrūt: Dār al-Kutub al-‘Ilmiyya, 1994).
al-Anbārī, Muḥammad. al-Zāhir fī Ma‘ānī Kalimāt al-Nās. Taḥqīq: Ḥātim al-Ḍāmin. (ṭ1, Bayrūt: Mu’assasat al-Risāla, 1992).
al-Andalusī, Muḥammad ibn Yūsuf. al-Baḥr al-Muḥīṭ. Taḥqīq: Ṣidqī Jamīl. (d ṭ, Bayrūt: Dār al-Fikr, 1420H).
al-Azhari, Muḥammad. Ma‘ānī al-Qirā’āt. Taḥqīq: Aḥmad al-Mazīdī. (ṭ1, Bayrūt: Dār al-Kutub al-‘Ilmiyya, 1999).
al-Azhari, Muḥammad. Tahdhīb al-Lugha. Taḥqīq: ‘Abd al-Salām Muḥammad Hārūn. (d ṭ, al-Qāhira: al-Dār al-Miṣriyya, d.t).
al-Bukhārī, Muḥammad ibn Ismā‘īl. al-Jāmi‘ al-Ṣaḥīḥ. Taḥqīq: Muḥammad Zuhayr al-Nāṣir. (d ṭ, Bayrūt: Dār Ṭawq al-Najāh, 1422H).
al-Dimyāṭī, Aḥmad. Iṭḥāf Fuḍalā’ al-Bashar bi al-Qirā’āt al-Arba‘ata ‘Ashar. Taḥqīq: Anas Mahra. (ṭ3, Bayrūt: Dār al-Kutub al-‘Ilmiyya, 2006).
al-Farā’, Yaḥyā. Ma‘ānī al-Qur’ān. Taḥqīq: Aḥmad al-Najjār, Muḥammad al-Najjār wa ‘Abd al-Fattāḥ al-Shalabī. (ṭ1, Miṣr: Dār al-Miṣriyya li al-Ta’līf, d.t).
al-Fārisī, al-Ḥasan. al-Ḥujja fī ‘Ilal al-Qirā’āt al-Sab‘. Taḥqīq: Badr al-Dīn Qahwajī wa Bashīr Jūyjābī. (ṭ2, Bayrūt / Dimashq: Dār al-Ma’mūn li al-Turāth, 1993).
al-Jawharī, Ismā‘īl. al-Ṣiḥāḥ – Tāj al-Lugha wa Ṣiḥāḥ al-‘Arabiyya. Taḥqīq: Aḥmad ‘Aṭṭār. (ṭ4, Bayrūt: Dār al-‘Ilm li al-Malāyīn, 1407H).
al-Kharrāṭ, Aḥmad. al-I‘jāz al-Bayānī fī Dhaw’ al-Qirā’āt al-Mutawātira. (d ṭ, al-Madīna al-Munawwara: Majma‘ al-Malik Fahd li Ṭibā‘at al-Muṣḥaf al-Sharīf, 1426H).
al-Mahdawī, Aḥmad. al-Muwaḍaḥ fī Ta‘līl Wujūh al-Qirā’āt al-Sab‘. Taḥqīq: Sālim Qadūrī al-Ḥamad. (ṭ1, Baghdād: Kullīyat al-Ādāb Jāmi‘at Baghdād, 1408H).
al-Marāghī, Aḥmad. Tafsīr al-Marāghī. (ṭ1, Miṣr: Maktabat Muṣṭafā al-Bābī, 1365H).
al-Naḥḥās, Aḥmad. I‘rāb al-Qur’ān. Taḥqīq: Zuhayr Zāhid. (ṭ1, Bayrūt: Dār al-Kutub al-‘Ilmiyya, 1405H).
al-Naḥḥās, Aḥmad. Ma‘ānī al-Qur’ān. Taḥqīq: Muḥammad ‘Alī al-Ṣābūnī. (ṭ1, Makkah al-Mukarrama: Jāmi‘at Umm al-Qurā, 1409H).
al-Nahrawānī, al-Mu‘āfā ibn Zakariyā’. al-Jalīs al-Ṣāliḥ al-Kāfī wa al-Anīs al-Nāṣiḥ al-Shāfī. Taḥqīq: ‘Abd al-Karīm al-Jundī. (ṭ1, Bayrūt: Dār al-Kutub al-‘Ilmiyya, 2005).
al-Nasafī, ‘Abd Allāh. Madārik al-Tanzīl wa Ḥaqā’iq al-Ta’wīl. Taḥqīq: Yūsuf Badawī. (ṭ1, Bayrūt: Dār al-Kalim al-Ṭayyib, 1419H).
al-Nīsābūrī, Muslim. Ṣaḥīḥ Muslim. Taḥqīq: Muḥammad Fawwāḍ ‘Abd al-Bāqī. (al-Qāhira: Maṭba‘at ‘Īsā al-Bābī al-Ḥalabī, 1955).
al-Qaysī, Makkī. al-Kashf ‘an Wujūh al-Qirā’āt al-Sab‘ wa ‘Ilaluhā wa Ḥujajuhā. Taḥqīq: Muḥyī al-Dīn Ramaḍān. (ṭ2, Bayrūt: Mu’assasat al-Risāla, 1981).
al-Qazwīnī, Muḥammad ibn Yazīd. Sunan Ibn Mājah. Taḥqīq: Shu‘ayb al-Arnū’ūṭ wa Ākhirīn. (ṭ1, Bayrūt: Dār al-Risāla al-‘Ālamiyya, 2009).
al-Qumḥāwī, Muḥammad al-Ṣādiq. Ṭalā’i‘ al-Bashar fī Tawjīh al-Qirā’āt al-‘Ashr. (ṭ1, al-Iskandariyya: Dār al-‘Aqīda, 2006).
al-Qurṭubī, Muḥammad. al-Jāmi‘ li Aḥkām al-Qur’ān. Taḥqīq: Aḥmad al-Bardūnī wa Ibrāhīm Aṭfīsh. (ṭ2, Bayrūt: Dār al-Kutub al-Miṣriyya, 1964).
al-Qusṭalānī, Aḥmad. Laṭā’if al-Ishārāt li Funūn al-Qirā’āt. Taḥqīq: Khālid Abū al-Jūd. (ṭ1, al-Jīza: Maktabat Awlād al-Shaykh li al-Turāth, 2014).
al-Rāghib al-Aṣfahānī, al-Ḥusayn. Mufradāt Alfāẓ al-Qur’ān. Taḥqīq: Ṣafwān al-Dāwūdī. (ṭ1, Dimashq: Dār al-Qalam, 1412H).
al-Rāzī, Muḥammad ibn ‘Umar. Mafātīḥ al-Ghayb – al-Tafsīr al-Kabīr. (ṭ3, Bayrūt: Dār Iḥyā’ al-Turāth al-‘Arabī, 1420H).
al-Rāzī, Muḥammad ibn Abī Bakr. Mukhtār al-Ṣiḥāḥ. Taḥqīq: Yūsuf al-Shaykh Muḥammad. (ṭ5, Bayrūt: al-Maktaba al-‘Aṣrīyya, 1999).
al-Sadīs, Aḥmad. Ma‘ālim al-I‘jāz al-‘Aqdī fī al-Qirā’āt al-Qur’āniyya – Dirāsa Taṭbīqiyya. Majalla Tabyān, ‘15, (1435H): 351. https://tbyan.org/ar/node/15
al-Samīn al-Ḥalabī, Aḥmad ibn Yūsuf. ‘Umdat al-Ḥuffāẓ fī Tafsīr Ashraf al-Alfāẓ. Taḥqīq: Muḥammad Bāsil ‘Uyūn al-Sūd. (ṭ1, Bayrūt: Dār al-Kutub al-‘Ilmiyya, 1996).
al-Samīn al-Ḥalabī, Aḥmad ibn Yūsuf. al-Durr al-Maṣūn fī ‘Ulūm al-Kitāb al-Maknūn. Taḥqīq: Aḥmad al-Kharrāṭ. (d ṭ, Dimashq: Dār al-Qalam, d.t).
al-Shanqīṭī, Muḥammad al-Amīn. Aḍwā’ al-Bayān fī Iyāḍ al-Qur’ān bi al-Qur’ān. (ṭ1, Makkah al-Mukarrama: Dār ‘Ālam al-Fawā’id, 1426H).
al-Shanqīṭī, Sīdī ‘Abd Allāh. Marāqī al-Su‘ūd limubtaghī al-Ruqy wa al-Ṣu‘ūd. (ṭ1, Jidda: Dār al-Manāra, 1995).
al-Shīrāzī, Ibn Abī Maryam. al-Muwaḍaḥ fī Wujūh al-Qirā’āt wa ‘Ilaluhā. Taḥqīq: ‘Umar al-Kubaysī. (ṭ1, Jidda: al-Jamā‘a al-Khayriyya li Taḥfīẓ al-Qur’ān, 1993).
al-Ṭabarī, Muḥammad ibn Jarīr. Jāmi‘ al-Bayān ‘an Ta’wīl Āy al-Qur’ān. (d ṭ, Makkah al-Mukarrama: Dār al-Tarbiyya wa al-Turāth, d.t).
al-Ṭabarī, Muḥammad ibn Jarīr. Jāmi‘ al-Bayān ‘an Ta’wīl Āy al-Qur’ān. (d ṭ, Makkah al-Mukarrama: Dār al-Tarbiyya wa al-Turāth, d.t).
al-Tabrīzī, Yaḥyā. Sharḥ al-Qaṣā’id al-‘Ashr. (d ṭ, al-Qāhira: Idārat al-Ṭibā‘a al-Manīriyya, 1352H).
al-Tirmidhī, Muḥammad ibn ‘Īsā. Sunan al-Tirmidhī – al-Jāmi‘ al-Kabīr. Taḥqīq: Bishār ‘Awād. (ṭ1, Bayrūt: Dār al-Gharb al-Islāmī, 1996).
al-Zajjāj, Ibrāhīm. Ma‘ānī al-Qur’ān wa I‘rābuh. Taḥqīq: ‘Abd al-Jalīl Shalabī. (ṭ1, Bayrūt: ‘Ālam al-Kutub, 1988).
al-Zamakhsharī, Maḥmūd ibn ‘Umar. al-Kashshāf ‘an Ḥaqā’iq Ghawāmiḍ al-Tanzīl wa ‘Uyūn al-Aqwāl fī Wujūh al-Ta’wīl. Taḥqīq: ‘Ādal ‘Abd al-Mawjūd wa ‘Alī Ma‘wāḍ. (ṭ1, al-Riyāḍ: Maktabat al-‘Ubaykān, 1998).
al-Zarkashī, Muḥammad. al-Burhān fī ‘Ulūm al-Qur’ān. Taḥqīq: Abū al-Faḍl Ibrāhīm. (ṭ1, al-Qāhira: Dār Iḥyā’ al-Kutub al-‘Arabiyya, 1957).
al-Zarqānī, Muḥammad ‘Abd al-‘Azīm. Manāhil al-‘Irfān fī ‘Ulūm al-Qur’ān. (ṭ3, al-Qāhira: Maṭba‘at ‘Īsā al-Bābī al-Ḥalabī, d.t).
al-Zubaydī, Muḥammad Murtaḍā. Tāj al-‘Urūs min Jawāhir al-Qāmūs. Taḥqīq: Majmū‘a min al-Muḥaqqiqīn. (ṭ1, Dār al-Hidāya, 1965-2001).
Bazmūl, Muḥammad ‘Umar. al-Qirā’āt wa Atharuhā fī al-Tafsīr wa al-Aḥkām. (ṭ1, al-Riyāḍ: Dār al-Hijra, 1996).
Ḥabash, Muḥammad. al-Qirā’āt al-Mutawātira wa Atharuhā fī al-Rasm al-Qur’ānī wa al-Aḥkām al-Shar‘iyya. (ṭ1, Dimashq: Dār al-Fikr, 1419H).
Ibn ‘Adil, ‘Umar. al-Lubāb fī ‘Ulūm al-Kitāb. (ṭ1, Bayrūt: Dār al-Kutub al-‘Ilmiyya, 1419H).
Ibn ‘Āshūr, Muḥammad al-Ṭāhir. al-Taḥrīr wa al-Tanwīr, Taḥrīr al-Ma‘nā al-Sadīd wa Tanwīr al-‘Aql al-Jadīd min Tafsīr al-Kitāb al-Majīd. (d ṭ, Tūnis: al-Dār al-Tūnisiyya li al-Nashr, 1984).
Ibn ‘Atiyya, ‘Abd al-Ḥaqq. al-Muḥarrar al-Wajīz fī Tafsīr al-Kitāb al-‘Azīz. Taḥqīq: ‘Abd al-Salām ‘Abd al-Shāfī. (ṭ1, Bayrūt: Dār al-Kutub al-‘Ilmiyya, 1422H).
Ibn al-‘Athīr, al-Mubārak. al-Nihāya fī Gharīb al-Ḥadīth wa al-Athar. Taḥqīq: Ṭāhir al-Zāwī wa Muḥammad Muḥammad al-Ṭanāḥī. (ṭ1, Bayrūt: al-Maktaba al-‘Ilmiyya, 1979).
Ibn al-Ḥājib, ‘Uthmān. Majmū‘at al-Shāfiyya. Taḥqīq: Ḥasan al-‘Uthmān. (ṭ1, Makkah al-Mukarrama: al-Maktaba al-Makkiyya, 1415H).
Ibn al-Jazrī, Muḥammad. al-Nashr fī al-Qirā’āt al-‘Ashr. Taḥqīq: ‘Alī al-Ḍabā‘. (d ṭ, Bayrūt: Dār al-Kitāb al-‘Ilmiyya, d.t).
Ibn al-Jazrī, Muḥammad. Munajjid al-Muqarrī’īn wa Murshid al-Ṭālibīn. ‘Itnā bihi: ‘Alī ibn Muḥammad al-‘Imrān. (ṭ1, Bayrūt: Dār al-Kutub al-‘Ilmiyya, 1420H).
Ibn Fāris, Aḥmad. Majmal al-Lugha. Taḥqīq: Zuhayr Sulṭān. (ṭ2, Bayrūt: Mu’assasat al-Risāla, 1986).
Ibn Fāris, Aḥmad. Maqāyīs al-Lugha. Taḥqīq: ‘Abd al-Salām Hārūn. (ṭ2, Bayrūt: Dār al-Fikr, 1969-1972).
Ibn Khālawiyya, al-Ḥusayn. I‘rāb al-Qirā’āt al-Sab‘ wa ‘Ilaluhā. Taḥqīq: ‘Abd al-Raḥmān al-‘Uthaymīn. (ṭ1, al-Qāhira: Maktabat al-Khānajī, 1992).
Ibn Manẓūr, Muḥammad. Lisān al-‘Arab. (ṭ3, Bayrūt: Dār Ṣādir, 1414H).
Ibn Sīdah, ‘Alī. al-Muḥkam wa al-Muḥīṭ al-A‘ẓam. Taḥqīq: ‘Abd al-Ḥamīd Hindāwī. (ṭ1, Bayrūt: Dār al-Kutub al-‘Ilmiyya, 2000).
Ibn Zanjala, ‘Abd al-Raḥmān. Ḥujjat al-Qirā’āt. Taḥqīq: Sa‘īd al-Afghānī. (ṭ5, Bayrūt: Mu’assasat al-Risāla, 1422H / 2001).
Manṣūr, ‘Abd al-Qādir. al-Shāmil fī al-Qirā’āt al-‘Ashr – Lughatan wa Tafsīran wa Asrāran. (ṭ1, Ḥalab: Dār al-Qalam al-‘Arabī, 1427H).
Muḥsin, Muḥammad Sālim. al-Mughni fī Tawjīh al-Qirā’āt al-‘Ashr al-Mutawātira. (ṭ2, Bayrūt: Dār al-Jīl, 1408H).
Riḍā, Muḥammad Rashīd. Tafsīr al-Manār – Tafsīr al-Qur’ān al-Ḥakīm. (ṭ1, al-Qāhira: al-Hay’a al-Miṣriyya li al-Kitāb, 1990).
Umar, Aḥmad Mukhtār. Mu‘jam al-Lugha al-‘Arabiyya al-Mu‘āṣira. (ṭ1, Bayrūt: ‘Ālam al-Kutub, 2008).
التنزيلات
منشور
إصدار
القسم
الرخصة
جميع المواد المنشورة في مجلة الجامعة القاسمية للعلوم الشرعية والدراسات الإسلامية تخضع لرخصة المشاع الإبداعي نَسب المصنّف- غير تجاري- منع الاشتقاق 4.0 دولي (CC BY-NC-ND 4.0)، والتي تسمح بالاستخدام غير التجاري مع نسب العمل إلى مؤلفه الأصلي والمجلة، ودون إجراء أي تعديل أو اشتقاق منه.